جادهها با حیاتوحش میجنگند. این را از مرگومیر حیاتوحش در جادههای کشور میتوان نتیجه گرفت. آمارها نیز این مساله را تائید میکند، اما این اتفاق آنقدر مشهود هست که برای تائیدش نیازی به ارائه آمار نباشد. کارشناسان معتقدند، توسعه ناپایدار، کمر به قتل محیطزیست بسته و در این میان، حیاتوحش نیز یکی از قربانیان است، چراکه جادهها از دل زیستگاه گونههای جانوری عبور میکنند که خطر انقراض سالهاست برسرشان سنگینی میکند. به مناسبت امروز، روز جهانی حیوانات به نقش تصادفات جادهای در مرگومیر حیاتوحش کشورمان پرداختیم.
انسان تنها قربانی سوانحترافیکی نیست. در کنار آمار ناگوار مرگ سالانه حدود 18 هزار نفر در جادههای کشور باید نگران مرگومیر گونههای جانوری نیز بود، زیرا بقای انسان در گرو حفظ محیطزیست و حیاتوحش است. نگرانکنندهتر این که گربه سانان که در راس هرم جانوری قرار دارند، نسبت به سایر گونهها در سوانحترافیکی آسیب بیشتری میبینند. براساس اطلاعاتی که سازمان حفاظت محیطزیست مدتی پیش منتشر کرد، تصادفات جادهای 70 درصد علت مرگومیر گوشتخواران را به خود اختصاص داده است.
سازمان حفاظت محیطزیست اطلاعات تازهای دراین باره منتشر نکرده و تماسهای خبرنگار ما با مدیرکل دفتر تنوع زیستی و حیاتوحش سازمان حفاظت محیطزیست و مسئولان راه و شهرسازی برای کسب اطلاعات بیشتر درباره نقش جادههای کشور در تلفات حیاتوحش راه به جایی نبرد، اما از خبرهایی که از استانهای مختلف کشور منتشر میشود، میتوان به این نتیجه رسید که آمار مرگ حیاتوحش براثر تصادفات جادهای افزایش پیدا کرده است.
پناهگاه حیاتوحش موته، یکی از مناطقی است که گونههای جانوری آن قربانی جادهای می شوندکه از میان این زیستگاه عبور میکند. مرتضی جمشیدیان، فرمانده یگان حفاظت محیط زیست استان اصفهان درباره این جاده گفته، پناهگاه حیاتوحش موته به دلیل عبور جاده آسفالته به دو قسمت تقسیم شده و به همین دلیل، ارتباط اکولوژیک بین این دو قسمت با مشکل روبهرو است.
جادهای که از قلب پناهگاه حیاتوحش موته میگذرد، حوادث جبرانناپذیری را به حیاتوحش تحمیل میکند، زیرا گونههای جانوری هنگام عبور از این منطقه با خودروهای عبوری تصادف میکنند. این درحالی است که حیوانات وحشی برای ادامه بقا ناچارند از عرض این جاده بگذرند.
کارشناسان محیطزیست گله دارند که پافشاری برخی مسئولان بر توسعه ناپایدار، شرایط را برای انسان و حیاتوحش مشکلتر کرده است. برای نمونه، جادهای که از پناهگاه حیاتوحش موته عبور میکند، تا حدود سه دهه پیش خاکی بود و فقط بومیان منطقه برای تردد از آن استفاده میکردند، اما با موافقت برخی مدیران به جادهای آسفالته بدل شد؛ جادهای که این روزها شاهد مرگ گونههای جانوری است.
براساس اطلاعات منتشر شده در یکسال و نیم گذشته، دستکم 12 آهو، پنج کفتار و یک گرگ خاکستری به دلیل تصادفات جادهای در این منطقه جانشان را از دست دادهاند، این درحالی است که کارشناسان تاکید میکنند، به احتمال زیاد این آمار تمام گونههای جانوری قربانی شده را دربر نمیگیرد، چراکه بسیار پیش میآید که گونه جانوری پس از تصادف با خودرو از جاده دور میشود و در منطقه دیگری میمیرد.
جاده پلنگکش
بیشتر کارشناسان محیطزیست از جاده پارک ملی گلستان به عنوان جادهای خطرناک برای حیاتوحش نام میبرند، زیرا این جاده نیز با عبور از زیستگاه گونههای جانوری، زمینه را برای مرگ آنها فراهم کرده است، چراکه گونههای جانوری در جستوجوی خوراک یا جفت ناچار به عبور از جاده میشوند و بیشتر مواقع جانشان را از دست میدهند.
کارشناسان هشدار میدهند، این جاده تاثیر زیادی در کاهش جمعیت پلنگها داشته چراکه حدود 80 درصد از مرگ پلنگهای کشور بر اثر تصادفاتی بوده که در جاده پارک ملی گلستان اتفاق افتاده است.
باید یاد آور شد، برخلاف نقش این جاده در مرگ گونههای جانوری، تاکنون مسیر جایگزینی برای آن انتخاب نشده و برخی نبود اعتبار را دلیل این بیتوجهی میدانند.
معصومه ابتکار، رئیس سازمان حفاظت محیطزیست کشور در آخرین اظهار نظر درباره این جاده گفته، طرح ملی جایگزین جاده پارک ملی گلستان مورد موافقت دولت قرار گرفته است و با جذب سرمایهگذار این طرح ملی اجرا میشود.
برخی کارشناسان ادعا میکنند، چنین طرحهایی در کشورمان اجرا نمیشود، زیرا مسائل زیستمحیطی برای بسیاری از مدیران در اولویت قرار ندارد. به همین دلیل، دولت نیز به دلیل مشکلات اقتصادی، طرح احداث جاده جایگزین را پیگیری نمیکند.
به نظر میرسد، اهمیت حفظ حیاتوحش و محیطزیست برای برخی مدیران هنوز مشخص نیست، زیرا برای اجرای راهکارهای کم هزینه نیز تلاش نمیکنند. به عنوان مثال، برای کاهش تلفات حیاتوحش در جادههای حادثهساز، دستکم میتوان محدودیت سرعت در نظر گرفت و با نصب دوربینهای کنترل سرعت، آمار مرگومیر حیاتوحش را کاهش داد.
روگذر و زیر گذر برای حیاتوحش
حفظ حیاتوحش و محیطزیست در دنیای کنونی آنقدر مهم است که برخی کشورهای موفق قبل از اجرای طرحهایی مانند ساخت جاده یا سد، ابتدا به میزان خسارتهای زیست محیطی آن توجه میکنند. به همین دلیل، چنانچه ناچار به ساخت جادهای در حاشیه زیستگاههای حیاتوحش شوند، با نصب سنسور در اطراف جاده سعی میکنند رانندگان را از احتمال عبور گونههای جانوری از عرض جاده آگاه کنند. در واقع آنها از سیستمهایی بهره میبرند که به گرما و حرکت حساس هستند و عبور گونههای جانوری را با چراغ یا آژیر به رانندگان هشدار میدهند. به همین دلیل، راننده سرعت خود را کاهش میدهد و به این شکل احتمال تصادف حیاتوحش با خودروها کاهش پیدا میکند.
اما در کشورمان، تمام سعی برخی مسئولان در اجرای طرحهایی است که توسعه ناپایدار را به همراه میآورد. آنها تصور میکنند هرچه طول جاده کمتر باشد بهتر است، زیرا برای ساخت آن به اعتبار کمتری نیاز دارند، اما آنها غافلند که با تخریب یک زیستگاه، جمعیت گونههای جانوری آن از بین میرود و با مرگ آنها شرایط برای بقای انسان دشوارتر میشود. این درحالی است که در کشورمان برای حفظ گونههای جانوری و بقای آنها طرحهایی مانند ساخت روگذر یا زیرگذر نیز جدی گرفته نمیشود. به همین دلیل تاکنون زیر گذر یا رو گذر مناسبی ساخته نشده است.
برخی از مسئولان می گویند، ساخت روگذر هزینهبر است، چراکه باید براساس شرایط زیستگاه طبیعی و به شکلی باشد که گونههای جانوری به عبور از روی آن تشویق شوند. در کشورمان برای ساخت زیرگذر مخصوص حیاتوحش نیز که هزینه چندانی ندارد، تلاش زیادی صورت نمیگیرد و مسئولان به بهانه نبود اعتبار، ساخت روگذر را در برنامههای خود جای ندادهاند. بیتفاوتی نسبت به این موضوع، آنقدر جدی است که حتی حاضر نیستند با در نظر گرفتن اندکی تغییر آب گذرهای جادهای را به شکلی بسازند که حیاتوحش نیز قادر باشد از زیر آنها عبور کند.
مرتضی اسلامی دهکردی ، مدیر انجمن یوز پلنگ ایرانی معتقد است: حیاتوحش نیز مانند انسان محلهای عبورش را بررسی میکند. به همین دلیل زیر گذر باید به شکلی ساخته شود که ابعادش مناسب باشد یعنی ورودی آن به قدری بزرگ باشد که گونه جانوری از هر طرف جاده بتواند طرف دیگر را ببیند. افزون براین باید برای پوشاندن کف زیرگذرها از خاک نرم استفاده کرد و دیوارهای آن را نیز به عایقهای صوتی مجهز کرد، زیرا پژواک صدای خودروهای عبوری سبب ترس گونههای جانوری میشود و آنها را از زیرگذرهای غیراستاندارد دور میکند. این درحالی است که میتوان با فنسکشی اطراف زیر گذرها گونههای جانوری را به سمت زیرگذرها هدایت کرد. به همین دلیل در نقاط حادثهخیز علاوه بر ایجاد زیرگذر یا رو گذر بهتر است از فنسکشی نیز بهره برد.
جاده با شکارچی همدست است
جادههایی که در دل زیستگاههای حیاتوحش ساخته میشود، زمینه را بیش از پیش برای مرگ محیطزیست فراهم میکند، چراکه تصادفات گونههای جانوری با خودروها و قطع ارتباط اکولوژیک بین قسمتهای مختلف زیستگاه، تنها برخی عوارض ساخت جادهها در زیستگاه حیاتوحش است.
نباید فراموش کرد، ساخت جاده دسترسی شکارچیان را نیز به حیاتوحش آسانتر میکند. به این طریق، نیروهای یگان حفاظت محیطزیست نیز برای کنترل مسائل با سختی بیشتری روبهرو میشوند، زیرا تجهیزات و تعداد آنها همواره محدود است. به همین دلیل نمیتوانند خیلی سریع از شرایط بخش وسیعی از منطقه تحت نظرشان باخبر شوند. این مساله به شکارچیان اجازه میدهد با خیال راحتتری قدم به زیستگاهها بگذارند و به شکار گونههای جانوری دست بزنند.
برای نمونه کم نیستند، فرصت طلبهایی که از این شرایط سوءاستفاده میکنند و به شکل ناجوانمردانه دست به شکار گونههای جانوری میزنند. برای نمونه، برخی شکارچیان غیرمجاز در پناهگاه حیاتوحش موته به وسیله خودرو یا موتور سیکلت، آهوها را آنقدر تعقیب میکنند تا به قول معروف، نفس گونه جانوری ببرد و نقش زمین شود.
این درحالی است که این جادهها به فعالیت بیضابطه برخی که به بهانه آفرود وارد مناطق حفاظت شده میشوند نیز دامن میزند، چراکه این افراد به بهانه طبیعتگردی وارد زیستگاههای بکر کشور شده، سبب از بین رفتن گونههای گیاهی و جانوری کشور میشوند.
کارگروهی در خواب
تاکنون وعدههای زیادی برای بهبود شرایط جادههای خطرناک کشور داده شده، اما هیچکدام بدرستی به مرحله اجرا نرسیده یا زود به فراموشی سپرده شده است. برای نمونه، تابستان سال 93 قرار شد کارگروهی تخصصی برای کاهش آمار مرگ حیاتوحش بر اثر تصادفات جادهای تشکیل شود.
به این شکل، قرار شد دراین کارگروه، نمایندگان سازمان حفاظت محیطزیست، وزارت راه و شهرسازی، پلیس راهور و سازمانهای مردم نهاد حضور یابند و برای حل این مساله هم فکری کنند. در جلسهای که این کارگروه داشت، تصمیم گرفته شد، شورای ایمنی در هر استان ایجاد شود و نمایندگان سازمان حفاظت محیطزیست نیز موظف شدند، نقاط حادثهخیز استان خود را شناسایی کنند و مختصات آنها را در اختیار این شورا قرار دهند.
این درحالی است که حدود دو سال از تشکیل این کارگروه میگذرد، اما خطر تصادفات جادهای بیش از پیش گونههای جانوری را تهدید میکند. افزون بر این قرار بود، سازمان حفاظت محیطزیست بهبود پنج نقطه پرخطر شناسایی شده در جادههای کشور را پیگیری کند؛ نقاطی که بیشترین تلفات حیاتوحش در آنها رقم خورده است. لازم به یادآوری است که چهار نقطه در جاده یزد کرمان و یک نقطه نیز در منطقه توران در مسیر شاهرود سبزوار قرار دارد.
اهمیت رانندگی با سرعت مناسب
شکارچیان غیر مجاز و جادههای ناایمن، حیاتوحش کشور را تهدید میکنند. در این میان، سازمان حفاظت محیطزیست برای برخورد با شکارچیان غیرمجاز با نبود اعتبار و کمبود نیرو رو به روست. علاوه براین به نظر میرسد، این سازمان برش لازم را برای برطرف شدن نقاط حادثهخیز ندارد، چراکه اگر جز این بود، دستکم اعمال محدودیت سرعت برای رانندگان در جادههایی که از زیستگاههای مهم کشور عبور میکنند، اجرایی میشد.
به گفته اسدالله دهکردی حیاتوحش قادر نیست، سرعت جانبی خود را با وسایل نقلیهای که بیش از 60 کیلومتر در ساعت سرعت دارند، بسنجد. به همین دلیل توصیه میکنند، افرادی که از زیستگاههای حیاتوحش عبور میکنند، باید به این نکته توجه داشته باشند و با خودروی خود با سرعت بیش از 60کیلومتر درساعت حرکت نکنند.
افزون بر این آنها هشدار میدهند که نورچراغهای خودرو در شب، سبب بالا رفتن احتمال خطر تصادف با حیاتوحش میشود، چراکه حیوانات هنگام مواجهه با نور خودرو به آن خیره میشوند و دیگر قادر به فرار نیستند. در چنین مواقعی راننده نباید تصور کند، گونه جانوری بموقع از مقابل خودروی او کنار خواهد رفت. بهتراست راننده سرعتش را کاهش دهد یا حتی توقف کند تا احتمال تصادف با حیوانات را کاهش دهد.
تفاهمی که فراموش شد
تلفات حیاتوحش بر اثر تصادفات را در مناطق حفاظت شده میتوان کاهش داد، اما این مساله زمانی اجرایی میشود که رسیدگی به این امور برای مسئولان در اولویت قرار داشته باشد، زیرا با در نظر گرفتن محدودیت سرعت یا علامتگذاری میتوان رانندهها را از خطر تصادف با گونههای جانوری آگاه کرد.
استفاده از تابلوهای هشداردهنده نیز در کشورمان بدرستی اجرا نمیشود، زیرا استانداردهای لازم در استفاده از حروف، رنگ و محل نصب تابلو رعایت نمیشود.
فرمانده یگان حفاظت محیطزیست اصفهان نیز چنین نظری دارد. او معتقد است مناسبترین و ارزانترین راهکار کاهش آمار تصادفات جادهای حیاتوحش، در نظر گرفتن محدودیت سرعت برای رانندگان است.
این درحالی است که با نصب دوربینهای هوشمند ثبت تخلفات میتوان رانندهها را مجاب کرد که با سرعت کمتری در محدودههای مشخص شده تردد کنند.
جمشیدیان توضیح داده، مدتی پیش برای بهبود شرایط جادههای منطقه تفاهمنامهای بین محیط زیست و اداره کل راه و شهرسازی اصفهان امضا شد. براساس این تفاهمنامه قرار شد، دوربینهای هوشمند ثبت تخلف در نقاط حادثهخیز نصب شود تا رانندگان سرعت مناسب را رعایت کنند، اما به گفته فرمانده یگان حفاظت محیطزیست اصفهان، اداره کل راه و شهرسازی اصفهان هنوز برای اجراییشدن مفاد تفاهمنامه اقدام نکرده است.
جاده علیه یوز
هر سال بیش از 3000 گونه جانوری در جادههای استان یزد براثر تصادفات جادهای، جان خود را از دست میدهند. به همین دلیل، کارشناسان تاکید میکنند شرایط جادههای این استان نیز برای حفظ گونههای جانوری باید بهبود پیدا کند.
حدود 190 کیلومتر جاده آسفالته یا ترانزیت در استان یزد وجود دارد که از مناطق تحت مدیریت محیطزیست عبور کرده یا در مرز آنها کشیده شدهاند. به همین دلیل، جادههایی که در محل نامناسب کشیده شدهاند، زمینه را برای مرگ گونههای جانوری فراهم میکنند. این درحالی است که گونههای جانوری منحصر بهفردی دراین استان وجود دارد؛ گونههایی که در خطر انقراض نیز قرار دارند، مانند یوزپلنگ یا کاراکال.
مرتضی اسلامی دهکردی، مدیر انجمن یوزپلنگ ایرانی معتقد است، بخش قابل توجهی از یوزپلنگها به دلیل تصادفات جادهای جانشان را از دست دادهاند. او نیز به حوادث دهه 80 اشاره میکند و میافزاید: در این دهه 11 یوزپلنگ به دلیل تصادفات جادهای جانشان را از دست دادهاند.
به گفته او این آمار قابل توجه است، چراکه دستکم 40 درصد آمار مرگومیر این گونه تصادفات جادهای است.
کارشناسان معتقدند، از سال83 تا امسال دستکم 15 یوزپلنگ جانشان را به خاطر تصادفات جادهای از دست دادهاند. در این میان، هشت یوز پلنگ در استان یزد کشته شدهاند (شش یوز نر و دو یوز ماده) . هفت یوزپلنگ نیز در پارک ملی توران کشته شدهاند (یک یوز نر و شش یوز ماده(.جاده یزد ـ کرمان که از منطقه حفاظت شده کالمند بهادران عبور میکند، یکی از جادههای خطرناک برای یوزپلنگهاست. به گفته کارشناسان در این منطقه دستکم شش یوزپلنگ به دلیل تصادفات جادهای جانشان را از دست دادهاند.
کارشناسان، جاده میامی را نیز که از شمال پارک ملی توران عبور میکند، به عنوان جادهای خطرناک برای یوزها میشناسند، چراکه سال 89 سه یوزپلنگ در این منطقه کشته شدند. افزون بر این باید به جادهای که از پناهگاه حیاتوحش دره انجیر عبور میکند نیز اشاره کرد، چراکه تهدیدی جدی برای حیات یوزپلنگها محسوب میشود.
این درحالی است که شرایط یوزپلنگها نگرانتر از گذشته است، چراکه به گفته کارشناسان در کشورمان حدود دو یوزپلنگ ماده شناسایی شده وجود دارد. به همین علت، باید عواملی را که سبب مرگ آنها میشود جدیتر گرفت و برای برطرف کردن آنها اقدام کرد.
مهدی آیینی
گزارشگران سبز خبر اینجا سبز میشود
اوایل تیر گذشته بود که شهادت سه محیطبان کشورمان قصه پرغصه محیطبانان و جنگلبانان را سر زبانها انداخت، اما با اینکه مدت زیادی از روزهایی که همه از مظلومیت محیطبانان و لزوم پرداختن به حق و حقوق پایمال شده آنها سخن میگفتند، نمیگذرد به نظر میرسد دیگر رسیدگی به امور محیطبانان بهصرفه نیست؛ چراکه آنهایی که نگرانی خود را از وضع محیطبانان و جنگلبانان را مطرح میکردند بیشتر به دنبال منافع و مطرح کردن خودشان بودند، چون هنوز گرهی حتی کوچک از کار این افراد باز نشده است.
